बेळगावचा धाडसी पत्रकार आणि तो १६ डिसेंबरचा स्मरणीय दिवस…sudhir mutalik

पत्रकारीता हे व्रत म्हणून किंवा किमान जबाबदारी म्हणून किती पत्रकार स्विकारतात हा अलीकडे नकारात्मक चर्चेकडे नेणारा विषय असू शकतो.  पत्रकारितेचे सामर्थ्य विशेषतः इलेक्ट्रॉनिक मीडियातील बहुचर्चित पत्रकारीतेमुळे प्रश्नचिन्हांकित बनले आहे. पण तरीही एका पत्रकाराच्या लेखणीमध्ये किती प्रचंड सामर्थ्य असते याची आठवण करून देणारा दिवस आहे – १६ डिसेंबर. विशेषतःभरतखंडाचा ईतिहास आणि भूगोल देखील बदलविण्याचे महाकाय काम एखाद्या पत्रकाराची लेखणी करू शकते हे कदाचित आज अविश्वनीय वाटू शकेल. पण होय, पण हे वास्तव आहे. एका पत्रकाराच्या लेखणीने १३ जुन १९७१ रोजी एक प्रचंड मोठा हादरा दिला आणि १६ डिसेंबर रोजी भारतीय खंडातील एका देशाचे दोन तुकडे केले. 

अँथनी मस्करेन्हस बेळगांवचे. बेळगावच्या एका रोमन कॅथॉलिक कुटुंबात १० जुलै १९२८ रोजी अँथनीचा जन्म झाला. शिक्षण कराचीमध्ये. १९४८ साली वयाच्या विसाव्या वर्षी अँथनी मुंबईमध्ये रॉयटर्स या वृत्तसंस्थेमध्ये आपल्या पहिल्या नोकरीसाठी रुजू झाले. ४८ साली पाकिस्तान हा नुकतेच जन्माला देश होता. अँथनी यांना कराचीचा अनुभव होता. त्यामुळे वृत्तसंस्थेने त्यांना पाकिस्तानात मधला कारभार सांभाळण्यासाठी पाठवीले. अत्यंत हुशार, प्रामाणिक आणि तळमळीचा पत्रकार असल्यामुळे अँथनी यांचा पाकिस्तानात तुलनेने लवकर जम बसला. आपल्याकडे जशी पीटीआय आहे तशी पाकिस्तानात प्रेस असोसिएशन ऑफ पाकिस्तान ही प्रमुख संवाद समिती आहे. या समितीच्या स्थापनेमध्ये अँथनी यांचा प्रमुख सहभाग होता. त्याकाळी पाकिस्तनात कराची टाइम्स हे अग्रणी वृत्तपत्र होते. १९५८ साली अँथनी या कराची टाइम्सचे उपसंपादक झाले. १९६५ साली भारत आणि पाकिस्तान यांच्यामध्ये युद्ध छेडले गेले. त्यावेळी अँथनी आणि त्यांच्या कुटुंबियांना पाकिस्तान सरकारने तीन महिने स्थानबद्ध करून ठेवले होते. पुढे १९७० मध्ये त्यांनी कराची टाइम्सची नोकरीही सोडली आणि आता ते संडे टाइम्स या १९६६ सालीच सुरु झालेल्या पण तगडया वृत्तपत्रामध्ये नोकरी करू लागले. संडे टाइम्सची सुरुवातीपासून शोध पत्रकारिता हीच ख्याती आहे. 

त्या आठही पत्रकारांना दहा दिवस पूर्व पाकिस्तानात फिरण्याची मुभा दिली. लष्करी अधिकाऱ्यांबरोबर बोलू दिले. या सगळ्यांनी यथोचित माहिती गोळा केली. आठ पैकी सातांनी पाकिस्तानी सर्वेसर्वाना हवी तशीच माहिती प्रसिद्ध केली. आवामी लीगने किती भीषण थयथयाट केला होता आणि पाकिस्तानच्या सैन्याने कारवाई करून पूर्व पाकिस्तानातील परिस्थिती कशी सुरळीत केली याची वर्णने छापून आली. अँथनीचा रिपोर्ट मात्र बाकी होता. अँथनीनी जे पाहीले , ऐकले त्यातून ते हादरून गेले होते. त्यांची पत्नी इव्हाना म्हणाली की अँथनीला मी इतके उखडून गेलेले कधीच बघितले नव्हते. इतके उदास, निराश आणि पराभूत झालेले कधीच बघितले नव्हते. अँथनीला सगळ्या जगाला सत्य सांगायचे होते. पण खरे बोलण्याची लिहिण्याची किंमत त्यांना माहिती होती. ते, त्यांची पत्नी आणि पाच मुले यांना तत्काळ यमसदनाला पाठवीले गेले असते हे त्यांना माहिती होते. पण आपल्या पत्नीला ते म्हणाले की जे बघितले आहे ते मी लिहिले नाही तर त्यानंतर मी एकही अक्षर लिहू शकणार नाही. माझ्यातला पत्रकार संपून जाईल. त्यामुळे अँथनीनी लिहिण्याचे धाडस सुरक्षितपणे करायचे ठरवीले. बहीण अत्यवस्थ आहे असे कारण सांगून ते – एकटेच – लंडनला गेले. लंडनला पोहोचताच. संडे टाइम्सच्या कार्यालयात तत्कालीन मुख्य संपादक हॅरोल्ड इव्हान्स यांना भेटून सांगितले की मी ऐकले बघितले ते सत्य मला लिहायचे आहे. सुमारे तीस लाख लोकांचे लष्कराने केलेले क्रूर हत्याकांड, ज्यामध्ये मुख्यत्वे बंगाली मुसलमान आणि हिंदू होते. त्यांच्या घरादाराची, शाळा, महाविद्यालयांची केली गेलेली राख रांगोळी. आणि या सगळ्यावर कडी म्हणजे पाकिस्तानी लष्करी अधिकाऱ्यांच्या स्वरातील तो दर्प – “हाच अंतिम मार्ग आहे.’ हे सगळं जगाला सांगायचे आहे. हॅरोल्ड  यांनी हादरलेल्या अवस्थेत पूर्व पाकिस्तानातल्या परिस्थितीचे वर्णन ऐकले आणि म्हणाले की आपण छापू पण हे सगळे तुझ्या आणि तुझ्या कुटुंबियांच्या जीवावर बेतेल याची कल्पना तुला आहे हे मी गृहीत धरतो. हा तुझा रिपोर्ट छापण्याने संपूर्ण जगात हाहाकार माजेल. पाकिस्तानशी आजीवन शत्रुत्व स्विकारावे लागेल. अँथनी त्यांच्या निर्णयावर ठाम होते. छापायचा निर्णय झाल्यावर हॅरोल्डनी मग सांगितले की आधी कुटुंबाच्या सुरक्षिततेची व्यवस्था कर. त्याची तयारी अँथनी यांनी पाकिस्तानातून निघायच्या आधी केली होतीच. पत्नी इव्हानाशी ठरल्याप्रमाणे, कुठे संशयाला वाट फुटू नये म्हणून लंडनहुन अँथनी यांनी तिला एक तार केली – ऍनचे ऑपरेशन यशस्वी झाले.